“เขิน” เมื่อถ้อยคำไม่ใช่ความรู้สึก เจาะลึกภูมิปัญญา “เครื่องฮักเครื่องหาง”

Search

Search

“เครื่องเขิน” เป็นงานหัตถศิลป์และภาชนะเครื่องใช้พื้นบ้านที่อยู่คู่กับวิถีชีวิตชาวล้านนา โดยมีลักษณะเด่น คือ การนำโครงไม้หรือเครื่องจักสานมาเคลือบทาด้วยยางรักเพื่อความคงทน กันน้ำ และเพิ่มความวิจิตรสวยงามให้แก่พื้นผิว (การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย, 2535, น. 58; พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ, 2560) การทบทวนวรรณกรรมนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์องค์ความรู้เกี่ยวกับ เครื่องเขิน โดยวิเคราะห์แนวคิดที่สอดคล้องกันในมิติของโครงสร้างและคุณสมบัติการใช้งาน และมุ่งเน้นการวิเคราะห์ประเด็นความแตกต่างด้านภาษา หรือ อัตลักษณ์ถ้อยคำถิ่นที่ซ่อนอยู่ในเครื่องใช้ชนิดนี้

ประเด็นสำคัญที่พบในการทบทวนวรรณกรรมครั้งนี้ คือคำเรียกขานภาชนะเคลือบรักมีความหลากหลายและแฝงไปด้วยร่องรอยทางประวัติศาสตร์ ตลอดจนการเคลื่อนย้ายทางชาติพันธุ์ ซึ่งสามารถจำแนกถ้อยคำถิ่นได้ดังนี้

เครื่องเขิน คำเรียกที่คุ้นหูในปัจจุบันนี้ แท้จริงแล้วไม่ได้มีความหมายถึงอาการขวยเขินหรือเอียงอาย แต่เป็นคำที่เรียกตามชื่อกลุ่มชาติพันธุ์ “ไทเขิน” หรือ“ไทขึน” ซึ่งเดิมอาศัยอยู่ในเมืองเชียงตุง และถูกกวาดต้อนเข้ามาตั้งถิ่นฐานในเชียงใหม่ ประมาณราว พ.ศ. 2325-2354 ชนกลุ่มนี้ได้นำความรู้การทำภาชนะเคลือบรักติดตัวมาด้วย จนเกิดเป็น “บ้านเขิน” และทำให้ผลงานหัตถกรรมชนิดนี้ถูกเรียกว่าเครื่องเขินมาจนถึงปัจจุบัน (นฤทธิ์ วัฒนภู, 2555, น. 65-66; วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2553, น. 141)

เครื่องฮักเครื่องหาง เป็นถ้อยคำถิ่นและภาษาช่างดั้งเดิมที่ชาวบ้านล้านนาใช้เรียกภาชนะชนิดนี้ โดยเรียกตามชื่อวัสดุหลักที่ใช้ในการผลิต ได้แก่ “ฮัก” (ยางรักสีดำ) และ “หาง” (ชาดสีแดง) กระบวนการทำเครื่องเขินจึงมักถูกชาวล้านนาเรียกว่าการ “ทำฮักทำหาง” (การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย, 2535, น. 58; วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2553, น. 141)

โยนเถ่ เป็นคำศัพท์ในภาษาพม่าที่แปลว่า “เครื่องใช้ของชาวยวน (ชาวล้านนา)” คำเรียกนี้เกิดจากการทำศึกสงครามในอดีต เมื่อช่างฝีมือชาวล้านนาถูกกวาดต้อนไปยังพม่าและได้นำภูมิปัญญาเครื่องฮักเครื่องหางไปผลิตที่นั่น ชาวพม่าจึงเรียกสิ่งนี้ตามชื่อของชนชาติผู้ประดิษฐ์ (พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ, 2560; ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, 2564)

เครื่องเขินส่วนใหญ่มักใช้ตอกไม้ไผ่เหลาเป็นเส้นบางๆ ขดวนซ้อนทับกันเพื่อขึ้นรูปเป็นโครงสร้างหลัก เนื่องจากไม้ไผ่มีน้ำหนักเบา ยืดหยุ่นได้ และไม่แตกหักง่าย จากนั้นช่างจะนำไปทาด้วยยางรักหลาย ๆ ชั้น โดยชั้นแรกเพื่อยึดโครงสร้างให้มั่นคง ชั้นต่อมาเป็นการอุดร่องรอย (รักสมุก) และขัดแต่งให้เรียบเนียน ส่วนชั้นสุดท้ายคือการตกแต่งพื้นผิวให้สวยงาม (นฤทธิ์ วัฒนภู, 2555, น. 65-66; ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, 2564) หากเป็นเครื่องใช้ทั่วไปในชีวิตประจำวัน มักจะใช้รักสีดำและตกแต่งด้วยสีแดงของชาด แต่หากเป็นของใช้ในพิธีกรรม จะมีการเพิ่มเทคนิคทางศิลปะ เช่น การปิดทองคำเปลว การขูดผิวให้เป็นร่องแล้วฝังสี (ชักเส้นไหม) หรือการปั้นกดพิมพ์รักเป็นลวดลายต่างๆ เช่น ลายก้านขด ลายพุ่มข้าวบิณฑ์ ตลอดจนภาพนิทานชาดก ซึ่งรูปทรงของเครื่องเขินก็มักถูกออกแบบให้สอดคล้องกับอรรถประโยชน์ใช้สอย เช่น ขันโตก พาน ขันโอ และเชี่ยนหมาก เป็นต้น (พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ, 2560; ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, 2564)

อ้างอิงข้อมูลจาก:

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย. (2535). ศิลปะหัตถกรรมไทย. ด่านสุทธาการพิมพ์.

นฤทธิ์ วัฒนภู. (2555). ศิลปะหัตถกรรมพื้นบ้าน. วาดศิลป์.

พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ. (2560, 27 กันยายน). เครื่องเขิน: หัตถศิลป์แห่งภูมิปัญญา. https://museum.socanth.tu.ac.th/knowledge/past-exhibition/เครื่องเขิน/

วิบูลย์ ลี้สุวรรณ. (2553). นามานุกรมเครื่องจักสาน. เมืองโบราณ.

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). (2564, 8 ตุลาคม). เครื่องเขิน. ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน. https://traditional-objects.sac.or.th/th/equipment-detail.php?ob_id=216

ขอความร่วมมือทุกท่านร่วมทำแบบประเมินความพึงพอใจ เพื่อนำผลที่ได้ไปปรับปรุงและพัฒนางานให้ตรงกับความต้องการของทุกท่านให้ได้มากที่สุด ขอบคุณครับ

We would appreciate your assistance in filling out the satisfaction survey, which is available in both Thai and English. The results will be utilized to enhance and expand our work to better serve everyone’s requirements. Click this link.