ซ่อนอะไรไว้ในกระด้ง? ไขปริศนา กะเบียน ก่อแหล่ และ ลายบ้า

Search

Search

เคยสงสัยหรือไม่ว่า ภายใต้รูปทรงแบนกลมของกระด้ง ที่เราเห็นจนชินตานั้น ซุกซ่อนอะไรเอาไว้ ทำไมภาชนะจักสานที่มีลักษณะคล้ายกัน จึงถูกเรียกขานด้วยถ้อยคำที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิงในแต่ละท้องถิ่น จาก “กะเบียน” สู่ “ก่อแหล่” และจากความซับซ้อนของ “ลายบ้า” สู่ความใหญ่โตของ “กระด้งมอน” ถ้อยคำเหล่านี้ไม่ใช่เพียงแค่ชื่อเรียกสิ่งของ แต่คือ รหัสลับทางวัฒนธรรมที่บันทึกภูมิปัญญา ชาติพันธุ์ และคติความเชื่อของบรรพชนไว้อย่างแยบยล

กระด้ง

“กระด้ง” เป็นภาชนะสานด้วยตอก รูปร่างแบนกลมหรือด้านหนึ่งรี มีขอบสูงขึ้นมาเล็กน้อย ใช้สำหรับฝัดข้าวหรือตากพืชพันธุ์ธัญญาหาร แม้จะมีหน้าที่หลักที่คล้ายคลึงกัน แต่การเรียกชื่อกระด้งในแต่ละภูมิภาคกลับมีความหลากหลาย ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงบริบททางวัฒนธรรมและการใช้สอยที่แตกต่างกัน ในภาคกลาง การเรียกชื่อกระด้งมักผูกพันกับประโยชน์ใช้สอยและขนาดอย่างชัดเจน ได้แก่ (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2553, น. 51-52)

กระด้งตากปลา: ภาชนะคู่ครัวที่ใช้สำหรับตากถนอมอาหาร เช่น ปลาเค็มและปลาแห้งโดยเฉพาะ

กระด้งฝัดข้าว: อุปกรณ์สำคัญในการทำนา ใช้สำหรับร่อนฝัดเพื่อแยกกากและสิ่งเจือปนออกจากเมล็ดข้าวเปลือก

กระด้งพาข้าว: กระด้งขนาดกะทัดรัด นิยมนำมาใช้วางรองบนพาข้าว (โตก) เพื่อจัดเป็นสำรับอาหาร

กะเบียน: ชื่อเรียกเฉพาะของกระด้งขนาดย่อม ที่มีเส้นผ่านศูนย์กลางเพียงประมาณ 30 เซนติเมตร

ก่อแหล่

ในขณะเดียวกัน กลุ่มชาติพันธุ์ปกาเกอะญอมีคำเรียกกระด้งในภาษาของตนเองว่า “ก่อแหล่” ซึ่งนอกจากจะใช้ฝัดข้าวและตากผลผลิตทางการเกษตรแล้ว ยังใช้สำหรับรองสินสอดในพิธีแต่งงานอีกด้วย ที่น่าสนใจคือ “ก่อแหล่” มีความเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งกับตำนานมุขปาฐะของชนเผ่า โดยชาวปกาเกอะญอเชื่อว่ารูปร่างของการสานนั้น เลียนแบบมาจากลักษณะซี่โครงของ “เก๊อะจ่ายวา” เทพเจ้าสูงสุดผู้มอบภูมิปัญญาให้แก่มนุษย์ (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร, 2565)

ลายบ้า และ กระด้งมอน: อัตลักษณ์ถ้อยคำถิ่นใต้

เมื่อพิจารณาในพื้นที่ภาคใต้ การเรียกชื่อกระด้งว่า “ดัง” หรือ “กระดัง” จะพบรูปแบบและลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น ซึ่งมาพร้อมกับถ้อยคำที่น่าสนใจ ได้แก่ (มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, 2558; วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2541, น. 65-72)

กระด้งมอน คำว่า “มอน” เป็นภาษาปักษ์ใต้ หมายถึง กระด้งกลมที่มีขนาดใหญ่กว่ากระด้งฝัดข้าวปกติถึงหนึ่งเท่าตัว ใช้สำหรับตากพืชพันธุ์ธัญญาหารที่มีปริมาณมาก

กระด้งลายบองหยอง เป็นกระด้งฝัดข้าวที่สานด้วยตอกไม้ไผ่เส้นใหญ่และไม่มีข้อปล้อง ทำให้ได้ผิวหน้าที่เรียบ

นอกจากนี้ ยังมีนวัตกรรมขั้นสูงอย่าง “กระด้งลายขอ” ซึ่งถือเป็นเครื่องจักสานชั้นเยี่ยมของภาคใต้ มีลักษณะพิเศษคือ การเว้นข้อปล้องไม้ไผ่ด้านที่เป็นผิวไว้เป็นปุ่มนูน (ขอ) เพื่อดักกากข้าวและขี้ลีบให้สะดุดลอยตัวขึ้นมาตรงร่องกลางกระด้ง ทำให้ฝัดข้าวได้ง่าย (มหาวิทยาลัยวงษ์ชวลิตกุล, 2563) ความซับซ้อนของการสานลายขอนี้ ก่อให้เกิด “ภาษาช่าง” ผ่านบทท่องจำที่ว่า “ยกสอง ข่มห้า เรียกว่า ลายบ้าเอย” คำว่า “ลายบ้า” ในที่นี้ จึงเป็นถ้อยคำเปรียบเปรยถึงความยากลำบากและความประณีตขั้นสูงในการสาน เมื่อสานเสร็จ ร่องตอกด้านหลังจะเกิดเป็นแนวซึ่งเรียกว่า “ดี” ชาวใต้จึงนำคำว่า “ดี” มาใช้เป็นลักษณนามในการบอกขนาด เช่น กระด้งขนาด 7 ดี หรือ 9 ดี (มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, 2558)

ถ้อยคำที่ใช้เรียกขานเครื่องใช้เหล่านี้ ยังมีความเกี่ยวข้องกับคติความเชื่อและข้อห้าม (Taboo) ในหลายภูมิภาค เช่น ความเชื่อที่ว่าห้ามนำกระด้งขึ้นยุ้งข้าว เพราะจะทำให้ “แม่โพสพ” หรือ “ขวัญข้าว” ไม่พอใจและหนีไป หรือความเชื่อที่ว่าต้องเก็บกระด้งไว้ในที่สูง เหนือเตาไฟในครัว ห้ามเดินข้าม ข้อห้ามเหล่านี้แท้จริงแล้วคืออุบายอันชาญฉลาดของคนโบราณ เพื่อให้ควันไฟช่วยรมเนื้อไม้ ป้องกันมอดแมลง และยืดอายุการใช้งานกระด้งที่ต้องใช้ความอุตสาหะอย่างสูงในการสาน (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2541, น. 65-72)

จาก “กะเบียน” “ก่อแหล่” จนถึงปริศนาของ “ลายบ้า” และ “กระด้งมอน” ความหลากหลายของถ้อยคำเหล่านี้ ได้พิสูจน์ให้เห็นว่า เครื่องจักสานพื้นบ้านไม่ได้เป็นเพียงแค่วัตถุที่ใช้สอยในชีวิตประจำวัน แต่เป็นเสมือนคลังข้อมูลทางวัฒนธรรมที่บันทึกนวัตกรรม คติความเชื่อ และความชาญฉลาดของบรรพชนไว้อย่างสมบูรณ์ ถ้อยคำถิ่นจึงเป็นกุญแจสำคัญที่ไขไปสู่ความเข้าใจในวิถีชีวิตและภูมิปัญญาอันล้ำค่าของสังคมไทย

นักศึกษาสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ที่นี่

คลิ๊กเพื่อเข้าสู่ระบบห้องสมุดอัตโนมัติ

อ้างอิงข้อมูลจาก:

มหาวิทยาลัยวงษ์ชวลิตกุล. (2563, 25 มิถุนายน). “กระด้ง” เครื่องจักสานภูมิปัญญาพื้นบ้านอีสาน. https://culture.vu.ac.th/wpevi/2020/06/25/กระด้งเครื่องจักสานภู/

มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์. (2558, 30 เมษายน). กระด้ง. ฐานข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้. https://clib.psu.ac.th/southerninfo/content/5/28744af1

วิบูลย์ ลี้สุวรรณ. (2541). มรดกศิลปหัตถกรรมไทย “เครื่องจักสานไทย”. คุรุสภา.

วิบูลย์ ลี้สุวรรณ. (2553). นามานุกรมเครื่องจักสาน. เมืองโบราณ.

ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน). (2565, 25 พฤษภาคม). กระด้ง. ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน. https://traditional-objects.sac.or.th/th/equipment-detail.php?ob_id=196

ขอความร่วมมือทุกท่านร่วมทำแบบประเมินความพึงพอใจ เพื่อนำผลที่ได้ไปปรับปรุงและพัฒนางานให้ตรงกับความต้องการของทุกท่านให้ได้มากที่สุด ขอบคุณครับ

We would appreciate your assistance in filling out the satisfaction survey, which is available in both Thai and English. The results will be utilized to enhance and expand our work to better serve everyone’s requirements. Click this link.