“กระชอน” แค่ที่กรองกะทิ จริงหรือ?
เครื่องครัวไทยไม่เพียงแต่เป็นอุปกรณ์สำหรับประกอบอาหาร แต่ยังเป็นภาพสะท้อนของภูมิปัญญาและวิถีชีวิตที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน หนึ่งในเครื่องมือที่มีความผูกพันกับครัวไทยอย่างลึกซึ้งและมีวิวัฒนาการที่น่าสนใจ คือ “กระชอน” เครื่องมือชิ้นนี้ได้ทำหน้าที่เชื่อมโยงพฤติกรรมการบริโภคเข้ากับสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติได้อย่างกลมกลืน
(ถ่ายเมื่อ 31 มี.ค. 69)
หมายเหตุ: กระชอนชิ้นนี้ ได้รับความอนุเคราะห์จาก
คุณศุภมาศ กิจจาการ
บุคลากรเกษียณอายุราชการ
สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง
มอบให้เพื่อจัดแสดงภายในห้องจัดแสดงนิทรรศการ
เมื่อวันที่ 29 เมษายน 2568
กระชอน คือ เครื่องจักสานที่มีลักษณะเป็นรูโปร่ง สานด้วยไม้ไผ่เส้นเล็กขัดกันให้มีรูทั่วๆ ไป ขึงติดกับขอบไม้ไผ่ หวาย หรือไม้ โดยมีทั้งรูปทรงกลมและสี่เหลี่ยม (พิชชา ทองขลิบ, 2564) ในอดีต กระชอนถือเป็นของใช้คู่ครัวที่ขาดไม่ได้ โดยเฉพาะเมื่อต้องใช้งานร่วมกับกระต่ายขูดมะพร้าว เพื่อทำหน้าที่กรองกากมะพร้าวออกจากน้ำกะทิ (ส. พลายน้อย, 2558, น. 73) นอกจากบทบาทในครัวเรือนแล้ว กระชอนยังถูกนำไปใช้ประโยชน์ในหลากหลายมิติแห่งวิถีชีวิต เช่น การกรองน้ำปลาร้า การตากและร่อนเมล็ดพันธุ์พืช ไปจนถึงการประยุกต์ใช้เป็นเครื่องมือช้อนกุ้ง หอย ปู ปลา ตามแหล่งน้ำธรรมชาติ (พิชชา ทองขลิบ, 2564)
(ถ่ายเมื่อ 31 มี.ค. 69)
รูปแบบการสร้างสรรค์กระชอนมีการปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัยและความก้าวหน้าของสังคม ในระยะแรกมีการใช้วัสดุธรรมชาติที่หาได้ง่ายในท้องถิ่น เช่น การนำกะโหลกมะพร้าวขนาดใหญ่หรือแผ่นกระดานมาเจาะรูให้เป็นลักษณะคล้ายรังผึ้ง (ส. พลายน้อย, 2558, น. 73) แต่รูปแบบที่ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลาย คือ เครื่องจักสานไม้ไผ่ เนื่องจากความถี่ของตาข่ายสามารถกรองสิ่งแปลกปลอมได้ดีเยี่ยม (ส. พลายน้อย, 2558, น. 73) อย่างไรก็ตาม เมื่อเทคโนโลยีวัสดุศาสตร์เข้ามามีบทบาท กระชอนในปัจจุบันจึงถูกปรับเปลี่ยนมาผลิตด้วยโลหะ เช่น อลูมิเนียมเจาะรูถี่ หรือการใช้ตะแกรงเส้นลวดละเอียด เพื่อทดแทนกระชอนไม้ไผ่แบบโบราณที่อาจชำรุดได้ง่ายกว่า (วิบูลย์ สุวรรณ, 2553, น. 43)
(ถ่ายเมื่อ 31 มี.ค. 69)
จากภาพประกอบซึ่งแสดงให้เห็นภาชนะทรงกลมทำจากโลหะ ถือเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่สะท้อนให้เห็นถึงรอยต่อของวิวัฒนาการดังกล่าว แม้ว่าวัสดุจะเปลี่ยนจากงานจักสานไม้ไผ่มาเป็นโลหะเพื่อเพิ่มความคงทนและตอบโจทย์การใช้งานในยุคสมัยใหม่ (วิบูลย์ สุวรรณ, 2553, น. 43) แต่สิ่งที่น่าสนใจ คือ การออกแบบยังคงรักษา “สรีระวิทยา” ตามภูมิปัญญาดั้งเดิมไว้อย่างครบถ้วน โดยเฉพาะการคงอยู่ของ “หู” ที่ยื่นออกมาจากตัวกระชอน หูเหล่านี้ไม่ได้มีไว้เพียงเพื่อความสวยงาม แต่ทำหน้าที่เป็นจุดรองรับสำหรับเคาะหรือวางพาดปากหม้อและปากชามในขณะกรองของเหลว (วิบูลย์ สุวรรณ, 2553, น. 43) รวมทั้งยังเป็นที่จับยึดเพื่อให้เกิดความมั่นคงและถนัดมือขณะร่อนสิ่งของต่างๆ (พิชชา ทองขลิบ, 2564) แม้บริบททางสังคมและวัสดุจะเปลี่ยนไป แต่แก่นแท้ของภูมิปัญญาการออกแบบเพื่อการใช้งาน ยังคงได้รับการสืบทอดอย่างมั่นคง
นักศึกษาสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ที่นี่
คลิ๊กเพื่อเข้าสู่ระบบห้องสมุดอัตโนมัติ
บรรณานุกรม
พิชชา ทองขลิบ. (2564, 2 พฤษภาคม). กระชอน. ฐานข้อมูลเครื่องใช้พื้นบ้าน. https://traditional-objects.sac.or.th/th/equipment-detail.php?ob_id=34
วิบูลย์ สุวรรณ. (2553). นามานุกรมเครื่องจักสาน. เมืองโบราณ.
ส. พลายน้อย. (2558). ครัวไทย. สถาพรบุ๊คส์.
