Thursday, November 19, 2026
นิทรรศการและสื่อส่งเสริมการศึกษา

นิทรรศการและสื่อส่งเสริมการศึกษา

ผลิตและพัฒนาโดย หน่วยเทคโนโลยีส่งเสริมการศึกษา ฝ่ายเทคโนโลยีห้องสมุด สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง

ความลับใต้ฝาละมี: แกะรอย “หม้อดิน หม้อข้าว หม้อแกง” จากอู่อารยธรรมสู่ถ้อยคำถิ่นที่ซ่อนรหัสชีวิต

ถ้อยคำถิ่น สื่อสร้างสรรค์: เรื่องเล่าผ่านเครื่องใช้ในท้องถิ่นนิทรรศการนิทรรศการสื่อส่งเสริมการศึกษาหมวดที่ 2: ภูมิปัญญาท้องถิ่นและศิลปวัฒนธรรม (DS)หมวดหมู่ L.C.

หากพูดถึง “หม้อดินเผา” หลายคนอาจนึกถึงแค่ภาชนะใส่อาหาร หรือ หม้อจิ้มจุ่มตามร้านอาหารอีสาน แต่คุณรู้หรือไม่ว่า ภายใต้ผิวดินเผาสีส้มแดงนี้ ซ่อนเรื่องราวความเชื่อนิทานพื้นบ้านและถ้อยคำถิ่น ที่สะท้อนวิถีชีวิตคนโบราณไว้อย่างแยบยล

หม้อดินเผา
(ถ่ายเมื่อ 9 มิ.ย. 69)

ในเชิงวิชาการ เครื่องปั้นดินเผา หมายถึง การนำดินและแร่ธาตุมาขึ้นรูปแล้วผ่านความร้อน เพื่อตอบสนองความต้องการทั้งทางกายภาพและจิตใจของมนุษย์ ซึ่งเกี่ยวพันกับหลายศาสตร์ตั้งแต่วิทยาศาสตร์ไปจนถึงประวัติศาสตร์ (ธนสิทธิ์ จันทะรี, 2551, น. 1) ประเทศไทยถือเป็นอู่อารยธรรมสำคัญที่มีมรดกเครื่องปั้นดินเผาโดดเด่นและสืบทอดมาอย่างยาวนาน โดยพบหลักฐานตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์อายุนับหมื่นปีที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน และที่โด่งดังระดับโลกคือ หม้อเขียนสีแห่งวัฒนธรรมบ้านเชียง ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าดินแดนแถบนี้มีแหล่งผลิตและเตาเผาที่สำคัญกระจายอยู่มากมาย เช่น เตาเผาในล้านนา สุโขทัย (เครื่องสังคโลก) และอยุธยา (นิดดา หงษ์วิวัฒน์, 2554, น. 11) สอดคล้องกับข้อมูลที่ระบุว่า เครื่องปั้นดินเผาไทยมีมานานตั้งแต่ 6,000 ปีก่อนคริสตกาล เริ่มจากแบบไม่เคลือบ เผาไฟต่ำ ปั้นด้วยมือ และใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น หุงต้ม ใส่ของ หรือแม้แต่ใช้ในพิธีกรรมฝังศพ เป็นต้น (สุขุมาล เล็กสวัสดิ์, 2548, น. 50-51)

ภาพจำลองเรื่องเล่ากำเนิดหม้อดิน
หมายเหตุ: ภาพสร้างขึ้นโดยใช้ Generative AI โมเดล Nano Banana (Google, 2026).

แต่หากมองในมุมของตำนาน นิทานแอฟริกันจากหนังสือ The Origin of Things ได้เล่าไว้อย่างสนุกสนานว่า หม้อใบแรกเกิดจากความบังเอิญที่หญิงคนหนึ่งนำแอ่งหินริมน้ำมาต้มอาหารแล้วพบว่ารสชาติดีขึ้น เมื่อเพื่อนบ้านอยากทำตามแต่หาหินไม่ได้ จึงใช้ “ดินเหนียว” มาปั้นเลียนแบบ นำไปเผาไฟจนสำเร็จ ทว่าความสำเร็จนี้ไม่ได้มาง่ายๆ เพราะต้องให้ผู้เฒ่ามาเป่าคาถา “โอมเพียง” ถ่มน้ำลายลงบนมือเพื่อประสิทธิ์ประสาทวิชาให้ การปั้นหม้อดินจึงสำเร็จและมีใช้มาจนถึงทุกวันนี้ (ส. พลายน้อย, 2558, น. 27-28)

หม้อข้าว vs หม้อแกง: ดีไซน์โบราณที่แตกต่าง

หม้อข้าวกับหม้อแกงนั้นต่างกัน แม้หน้าตาจะคล้ายกัน แต่คนโบราณออกแบบหม้อมาเพื่อการใช้งานที่เฉพาะเจาะจง

หม้อข้าว
(ถ่ายเมื่อ 9 มิ.ย. 69)

หม้อข้าว: มีรูปทรงก้นป่อง คอแคบ ทรงสูง และมีขอบปากเป็นปีกผายออกเพื่อให้จับยกได้สะดวก (ส. พลายน้อย, 2558, น. 29)

หมายเหตุ: หม้อข้าว ได้รับความอนุเคราะห์จาก คุณศุภมาศ กิจจาการ บุคลากรเกษียณอายุราชการ สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง มอบให้เพื่อจัดแสดงภายในห้องจัดแสดงนิทรรศการ เมื่อวันที่ 29 เมษายน 2568

หม้อแกง
(ถ่ายเมื่อ 9 มิ.ย. 69)

หม้อแกง: มีทรงเตี้ยกว่า ปากกว้างกว่า ตัวหม้อหนา และมักมี “สองหู” สำหรับจับยก (ส. พลายน้อย, 2558, น. 29-30)

หมายเหตุ: หม้อแกง ได้รับความอนุเคราะห์จาก
นายกฤษดา เรืองสถาน บุคลากร สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง มอบให้เพื่อจัดแสดงภายในห้องจัดแสดงนิทรรศการ เมื่อวันที่ 29 เมษายน 2568

ในปัจจุบัน หม้อดินเผายังคงเอกลักษณ์รูปทรงคล้ายโอ่งขนาดเล็ก ก้นมน ผิวเรียบ มีทั้งแบบมีฝาและไม่มีฝา นิยมเผาพอดินสุกแดง ข้อดีคือเมื่อนำมาทำอาหารจะค่อยๆ ร้อนและเก็บความร้อนได้นาน จึงพบได้มากตามร้านอาหารประเภทจิ้มจุ่ม หรือนำไปบรรจุถ่านและขี้เถ้า (งานข้อมูลท้องถิ่นและจดหมายเหตุ สำนักเทคโนโลยีดิจิทัลและทรัพยากรการเรียนรู้ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, 2019)

“ถ้อยคำถิ่น” วิถีชีวิตใต้ก้นหม้อและฝาละมี

หม้อดินไม่ได้เป็นแค่เครื่องครัว แต่ยังให้กำเนิดถ้อยคำและวัฒนธรรมที่แทรกซึมในสังคมไทยอย่างลึกซึ้ง

ฝาละมี
(ถ่ายเมื่อ 9 มิ.ย. 69)

ฝาละมี: ฝาของหม้อดินเรียกว่า “ฝาละมี” ในอดีตแม้หม้อจะแตก แต่ฝายังมีประโยชน์ ใช้หงายขึ้นเป็นแอ่งเพื่อฝนยาหรือสมุนไพรได้ ความสำคัญนี้ถึงขั้นปรากฏในบทกล่อมเด็กว่า “ขโมยเข้าปล้นตาฤษี ข้าวของสิ่งใดก็ไม่มี ฉวยได้ฝาละมีก็เหาะไป” (ส. พลายน้อย, 2558, น. 30)

ตัวอย่างรอยก้นหม้อดำจากเขม่าควันไฟ
(ถ่ายเมื่อ 9 มิ.ย. 69)

ก้นหม้อไม่ทันดำ: หม้อดินโบราณต้องใช้กับเตาฟืน ควันจะทำให้หม้อดำเขม่า คนโบราณจึงนำมาสร้างคำเปรียบเปรยถึงคู่สามีภรรยาที่แต่งงานอยู่กินกันไม่นานก็เลิกรากันไปว่า “ก้นหม้อไม่ทันดำ” นอกจากนี้ ความสะอาดของหม้อดิน ซึ่งก่อนใช้มักนำปูนแดงมาทา ยังเป็นตัวชี้วัดความเป็นกุลสตรี หากบ้านไหนสาวๆ ขัดหม้อจนสะอาดเอี่ยม ก็จะเป็นที่หมายปองของหนุ่มๆ อยากได้ไปเป็นสะใภ้ (ส. พลายน้อย, 2558, น. 31)

ภาพจำลองการละเล่นปิดตาตีหม้อ
หมายเหตุ: ภาพสร้างขึ้นโดยใช้ Generative AI โมเดล Nano Banana (Google, 2026).

ปิดตาตีหม้อ: หม้อดินที่ร้าวหรือรั่วยังถูกนำมาประยุกต์เป็นของเล่นสนุกสนานในอดีต โดยผู้เล่นจะต้องถูกผูกตา หมุนตัว และถือไม้ไปตีหม้อดินที่วางห่างออกไปให้แตก (ส. พลายน้อย, 2558, น. 32)

เครื่องปั้นดินเผาเป็นวัตถุที่ทนทานต่อกาลเวลา ไม่ย่อยสลายไปง่ายๆ การขุดพบเศษซากในแต่ละยุคจึงเปรียบเสมือนกุญแจไขเรื่องราวความเป็นอยู่ของมนุษย์ แม้โลกปัจจุบันจะก้าวล้ำด้วยเทคโนโลยี แต่ช่างปั้นหลายแห่งยังคงรักษากระบวนการผลิตแบบดั้งเดิมไว้ นักออกแบบและคนรุ่นใหม่จึงควรเรียนรู้รากเหง้าจากอดีต เพื่อนำมาพัฒนาและสะท้อนตัวตนผ่านผลงานต่อไป (สุขุมาล เล็กสวัสดิ์, 2548, น. 64)

นักศึกษาสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ที่นี่

คลิ๊กเพื่อเข้าสู่ระบบห้องสมุดอัตโนมัติ

บรรณานุกรม

งานข้อมูลท้องถิ่นและจดหมายเหตุ สำนักเทคโนโลยีดิจิทัลและทรัพยากรการเรียนรู้ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. (2019, 18 มีนาคม). หม้อดินเผา. สารสนเทศท้องถิ่นอีสาน. https://www.esanpedia.oar.ubu.ac.th/localobjects/?p=624

ธนสิทธิ์ จันทะรี. (2551). เครื่องปั้นดินเผาขั้นพื้นฐาน: Basic Ceramics. คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น.

นิดดา หงษ์วิวัฒน์ (บก.). (2554). เครื่องปั้นดินเผา. คติ.

ส. พลายน้อย. (2558). ครัวไทย. พิมพ์คำสำนักพิมพ์.

สุขุมาล เล็กสวัสดิ์. (2548). เครื่องปั้นดินเผา: พื้นฐานการออกแบบและปฏิบัติงาน. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ขอความร่วมมือทุกท่านร่วมทำแบบประเมินความพึงพอใจ เพื่อนำผลที่ได้ไปปรับปรุงและพัฒนางานให้ตรงกับความต้องการของทุกท่านให้ได้มากที่สุด ขอบคุณครับ

We would appreciate your assistance in filling out the satisfaction survey, which is available in both Thai and English. The results will be utilized to enhance and expand our work to better serve everyone’s requirements. Click this link.