ความลับ “หม้อน้ำ” ถ้อยคำถิ่นและปริศนาเปลี่ยนหม้อวันสงกรานต์

Search

Search

ตามนิยามความหมายแล้ว “เครื่องปั้นดินเผาไทย” ครอบคลุมถึงงานหัตถกรรมจากดินเผาทุกประเภทที่มีแหล่งกำเนิดบนผืนแผ่นดินไทย นับตั้งแต่อดีตจวบจนปัจจุบัน ทั้งชิ้นงานประเภทเคลือบและเนื้อดินดิบไม่เคลือบผิว ซึ่งมีบทบาทสอดแทรกอยู่ในหลากหลายมิติของวิถีชีวิต ตั้งแต่ภาชนะใช้สอยคู่บ้านเรือน อาทิ หม้อ ไห ตุ่ม โอ่ง จาน ชาม ถ้วย พาน ตลับ และแจกัน ไปจนถึงองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม เช่น กระเบื้อง โคมไฟ ใบระกา หางหงส์ ตลอดจนงานประติมากรรมจำลองรูปบุคคลและสัตว์ต่าง ๆ (นิดดา หงษ์วิวัฒน์, 2554, น. 13)

แต่เมื่อกล่าวถึง “หม้อน้ำ” ภาพจำของคนทั่วไปอาจเป็นเพียงภาชนะดินเผาธรรมดาที่ตั้งอยู่มุมใดมุมหนึ่งของบ้าน แต่หากเราลองมองผ่านมุมมองของคติชนวิทยาและภาษาศาสตร์ เครื่องครัวชิ้นนี้กลับทำหน้าที่เป็นเสมือน “จดหมายเหตุ” ที่บันทึกวิถีชีวิต ภูมิปัญญา และการเลื่อนไหลทางวัฒนธรรมของผู้คนในอุษาคเนย์ไว้อย่างครบถ้วน

หม้อน้ำ เป็นภาชนะดินเผาชนิดไฟแรงต่ำ (Earthernware) ที่ใช้สำหรับใส่น้ำดื่มในบ้านเรือน (ธันวดี สุขประเสริฐ, 2564) ถ้อยคำภาษาถิ่นที่ใช้เรียกขานส่วนประกอบและวัฒนธรรมที่ล้อมรอบหม้อน้ำ ล้วนมีนัยที่สะท้อนถึงการออกแบบเพื่อการใช้งาน ดังนี้

• ฮ้านน้ำ: เป็นคำเรียกของชาวล้านนา หมายถึง หิ้งน้ำยกพื้นสูงที่อาจมุงด้วยกระเบื้องหรือใบตองตึงคล้ายเรือนหลังเล็ก เพื่อใช้เป็นพื้นที่สำหรับวางหม้อน้ำ (ธันวดี สุขประเสริฐ, 2564)

• น้ำบวย : น้ำบวยหรือกระบวยตักน้ำ ได้รับการพัฒนามาจากการใช้อุ้งมือวักน้ำดื่ม สู่การใช้เปลือกผลไม้ โดยส่วนที่ใช้ตักมักทำจากกะลามะพร้าว ซึ่งมีถ้อยคำถิ่นเรียกว่า “กะโป้หมากพร้าว” โดยจะถูกวางคู่กับหม้อน้ำเสมอ (ธันวดี สุขประเสริฐ, 2564)

• ตั้งหม้อ: ศัพท์ที่ใช้เรียกอุปกรณ์ประยุกต์ เช่น กะละมัง เศษกระเบื้อง หรือเศษไม้ไผ่ที่นำมามัดเป็นวงกลม เพื่อใช้สำหรับรองก้นหม้อประเภท “หม้อก้นกลม” ป้องกันไม่ให้ล้ม (สุรพล ดำริห์กุล, 2549, น. 190)

• ส้อหล้อ: หมายถึง ฐานตั้งภาชนะบรรจุน้ำดื่มที่สานจากไม้ไผ่ซางขนาดใหญ่ มักใช้ตั้งหม้อน้ำหรือน้ำต้นเวลามีงานบุญในวัดหรือชุมชน (องค์ บรรจุน, 2559, น. 40-49)

ความน่าสนใจของถ้อยคำถิ่นยังขยายขอบเขตไปถึงวัฒนธรรมการให้ทานน้ำดื่มริมทาง หรือ “ร้านน้ำ” ซึ่งเป็นการแบ่งปันน้ำดื่มให้ผู้สัญจรโดยไม่คิดมูลค่า ถ้อยคำที่ใช้เรียกจุดวางหม้อน้ำนี้มีความหลากหลายและสะท้อนความเชื่อมโยงข้ามวัฒนธรรม เช่น ทางภาคอีสานเรียก “แอ่งดิน” หรือ “แอ่งน้ำ” ภาคใต้เรียก “เพล้ง” ชาวมอญเรียก “ด้าจก์ต่าน” (น้ำทาน) และชาวเมียนมาเรียก “เยโออะหลู่” (น้ำหม้อทาน) ซึ่งในสังคมเมียนมายังคงพบเห็นวัฒนธรรมนี้ได้อย่างแพร่หลาย (องค์ บรรจุน, 2559, น. 40-49)

นอกจากนี้ ในพื้นที่ภาคกลาง “หม้อน้ำดินเผาเกาะเกร็ด” ยังเป็นเครื่องสะท้อนวิถีชีวิตชาวไทรามัญ (มอญ) ที่มีการประดิษฐ์ลวดลายอย่างวิจิตร จนได้รับการขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ จากกรมทรัพย์สินทางปัญญา และถูกนำมาใช้เป็นตราประจำจังหวัดนนทบุรีมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2483 จนถึงปัจจุบัน (กรมส่งเสริมวัฒนธรรม, 2563)

ทำไมต้องเปลี่ยนหม้อน้ำใหม่ทุกเทศกาลสงกรานต์?

“หม้อน้ำ” ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องปั้นดินเผาที่หยุดนิ่งอยู่กับที่ แต่เป็นภาพตัวแทนที่มีชีวิต สะท้อนความผูกพันระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ การออกแบบสถาปัตยกรรมก้นครัว น้ำใจไมตรีที่ไร้พรมแดน และการฝากความหวังไว้กับการเริ่มต้นใหม่ตามวงรอบของฤดูกาลได้อย่างงดงาม

นักศึกษาสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ที่นี่

คลิ๊กเพื่อเข้าสู่ระบบห้องสมุดอัตโนมัติ

บรรณานุกรม

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2563, 18 ธันวาคม). หม้อน้ำดินเผาเกาะเกร็ด มรดกอันล้ำค่าของจังหวัดนนทบุรี. Facebook. https://www.facebook.com/DCP.culture/photos/หม้อน้ำดินเผาเกาะเกร็ด-มรดกอันล้ำค่าของจังหวัดนนทบุรีชาวไทรามัญเกาะเกร็ดมีวิถีชี/3261503277308555/

ธันวดี สุขประเสริฐ. (2564, 8 ตุลาคม). หม้อน้ำ. ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน. https://traditional-objects.sac.or.th/th/equipment-detail.php?ob_id=215

นิดดา หงษ์วิวัฒน์ (บก.). (2554). เครื่องปั้นดินเผา. คติ.

สุรพล ดำริห์กุล. (2549). คุณค่าเอกลักษณ์ศิลปกรรมล้านนากับแนวทางส่งเสริมการเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยงเชิงวัฒนธรรม (รายงานวิจัยเชิงปฏิบัติการ). คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.

องค์ บรรจุน. (2559). ธรรมเนียมร้านน้ำของชาวเมียนมาร์. ศิลปวัฒนธรรม, 37(11), 40-49. https://www.silpa-mag.com/culture/article_13204

ขอความร่วมมือทุกท่านร่วมทำแบบประเมินความพึงพอใจ เพื่อนำผลที่ได้ไปปรับปรุงและพัฒนางานให้ตรงกับความต้องการของทุกท่านให้ได้มากที่สุด ขอบคุณครับ

We would appreciate your assistance in filling out the satisfaction survey, which is available in both Thai and English. The results will be utilized to enhance and expand our work to better serve everyone’s requirements. Click this link.