วันปิยมหาราช พระราชกรณียกิจ ด้านการศึกษา

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงตระหนักดีว่าประเทศจะเจริญได้ก็ต่อเมื่อ คนในชาติมีความรู้และเป็นพลเมืองดี โปรดให้ทำการฎิรูปการศึกษา ซึ่งเป็นพื้นฐานในการสร้างและเตรียมงานให้ทันกับการเปลี่ยนแปลงของบ้านเมืองอย่างทันกาล พระองค์จึงทรงพยายามจัดการศึกษาเพื่อราษฎรทั่วไปอย่างแพร่หลาย เป้าหมายหลักในการจัดการศึกษาในรัชสมัยของพระองค์มีสามประการ คือ เพื่อฝึกคนทำราชการ เพื่อคุณประโยชน์ของประชาชน และเพื่อบำรุงรักษาพระศาสนา

กระทรวงศึกษาธิการ พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้ตั้งกรมศึกษาธิการ เมื่อวันที่ ๖ พฤษภาคม ๒๔๓๐ เป็นเรื่องเกี่ยวกับการศึกษาโดยตรง ต่อมาวันที่ ๑ เมษายน ๒๔๓๕ จึงขยายใหญ่ขึ้นเป็นกระทรวงธรรมการ และปัจจุบันกลายเป็น "กระทรวงศึกษาธิการ"

สถาบันอุดมศึกษาแห่งแรกของไทย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้โปรดเกล้าฯ ได้ตั้งโรงเรียนข้าราชการพลเรือนภายหลังได้กลายมาเป็น "จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย" อันเป็นสถาบันอุดมศึกษาแห่งแรก เพื่อเป็นอนุสรณ์แด่พระองค์มาจนบัดนี้

         ในระยะแรกระหว่างพุทธศักราช ๒๔๑๔-๒๔๒๗ ได้จัดตั้งโรงเรียนหลวงแห่งแรกขึ้นในพระบรมราชวัง เพื่อให้พระราชวงศ์และข้าราชการส่งบุตรหลานของตนเข้าฝึกหัดเพื่อรับราชการ ตั้งโรงเรียนหลวงเพื่อราษฎรแห่งแรกคือ โรงเรียนวัดมหรรณพารามในพุทธศักราช ๒๔๒๗ นับแต่นั้นเป็นต้นมา ได้จัดการศึกษาสำหรับประชาชนทั่วไปอย่างกว้างขวาง
         ปีพุทธศักราช ๒๔๓๐ โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกรมศึกษาธิการ และพุทธศักราช ๒๔๓๕ โปรดเกล้าฯ ให้ยกเป็นกระทรวงธรรมการ เมื่อการศึกษาขยายตัวเจริญขึ้นตามลำดับด้วยความสนใจของประชาชนที่ต้องการมีความรู้มากขึ้นจึงโปรด ให้โอนโรงเรียนเหล่านั้นให้อยู่ภายใต้การควบคุมของกระทรวงธรรมการ มีการพิมพ์ตำราสอนพระราชทาน เพื่อเป็นตำรา ในการเรียนการสอนด้วย พุทธศักราช ๒๔๔๐ โปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งทุนเล่าเรียนหลวง เปิดโอกาสให้ชนทุกชั้นที่มีความรู้ความสามารถได้ไปศึกษา ณ ต่างประเทศ และนับตั้งแต่ พุทธศักราช ๒๔๔๑ เป็นต้นมา การศึกษาของชาติทั้งในกรุงและหัวเมือง ก็ได้เจริญขึ้นเป็นลำดับ โดยเฉพาะปริมาณจำนวนโรงเรียนครูและนักเรียนได้เพิ่มจำนวนขึ้นกว่าเดิมมาก
         ส่วนการศึกษาของสตรีนั้น ปี พ.ศ. ๒๔๔๔ พระองค์ทรงโปรดให้ตั้งโรงเรียนหลวงสตรี ชื่อว่า โรงเรียนบำรุงสตีรวิทยา ซึ่งเป็นโรงเรียนสตรีอีกหลายแห่งไม่ว่าจะเป็นในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด ด้วยทรงเห็นว่าการศึกษาของสตรีนั้นเป็นเรื่องจำเป็นมากขึ้น เพราะโลกได้เจริญขึ้นไปมากแล้ว การเรียนจึงจำเป็นสำหรับทุกคนไม่ว่าบุรุษหรือสตรี พระราชกรณียกิจในด้านการศึกษา จึงนับว่าเป็นการปฏิรูปสังคมที่สำคัญยิ่งทางหนึ่งและเป็นการพัฒนาคนอย่างแท้จริง

หอสุมดสำหรับพระนคร พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวมหอสมุดเดิม ๓ หอ คือ หอสมุดวชิรญาณ หอพระมณเทียรธรรม หอพุทธสาสนสังคหะขึ้นเป็น "หอพระสมุดวชิรญาณ" สำหรับพระนครเมื่อปี พ.ศ.๒๔๔๘ ซึ่งปัจจุบันเป็น "หอสมุดแห่งชาติ"
เพื่อเป็นประโยชน์ต่อมหาชนในการค้นคว้าหาความรู้โดยเปิดทำการครั้งแรกที่ศาลาสหทัย หน้าประตูพิมานไชยศรีในพระบรมมหาราชวัง