Thursday, November 19, 2026
นิทรรศการและสื่อส่งเสริมการศึกษา

นิทรรศการและสื่อส่งเสริมการศึกษา

ผลิตและพัฒนาโดย หน่วยเทคโนโลยีส่งเสริมการศึกษา ฝ่ายเทคโนโลยีห้องสมุด สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง

เลขทะเบียน 3/2563 สมุดไทยขาว: พระโสวัตกลอนสวด

นิทรรศการสมุดไทยในห้องสมุดรามหมวดที่ 4: เอกสารโบราณและวรรณกรรม (PL)หมวดหมู่ L.C.

สมุดไทยขาว: พระโสวัตกลอนสวด (ปกหน้า)

สมบัติเดิมของสำนักหอสมุดกลาง

มหาวิทยาลัยรามคำแหง (ถ่ายเมื่อ 29 มิ.ย. 69)

หมายเหตุ. จาก พระโสวัตกลอนสวด (ปกหน้า)
[สมุดไทย เลขทะเบียน 3/2563],
ม.ป.ป., สำนักหอสมุดกลาง
มหาวิทยาลัยรามคำแหง.
สมุดไทย เลขทะเบียน 3/2563 

หมวด: วรรณคดี

หมู่: กลอนสวด

ชื่อเอกสาร: พระโสวัตกลอนสวด

ลักษณะวัสดุที่ใช้บันทึก: สมุดไทยขาว

ขนาด: 12 x 35.5 x 3.3 เซนติเมตร

อักษร: ไทย

ภาษา: ไทย

ชนิดลายมือ: หวัดแกมบรรจง

เส้นอักษร: หมึกดำ

จำนวนหน้าที่บันทึก: หน้าต้น 54 หน้า หน้าปลาย 56 หน้า รวม 110 หน้า

ประวัติ/ที่มา: เป็นสมบัติเดิมของสำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง

วันที่ลงทะเบียน: 11 กันยายน 2563

ตรวจสอบโดย: ผู้ช่วยศาสตราจารย์ธนโชติ เกียรติณภัทร อาจารย์ภาควิชาภาษาไทยและภาษาตะวันออก คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง 

ภาพตัวอย่าง

สมุดไทยขาว: พระโสวัตกลอนสวด

(หน้าต้น)

(ถ่ายเมื่อ 29 มิ.ย. 69)

หมายเหตุ. จาก พระโสวัตกลอนสวด (หน้าต้น)
[สมุดไทย เลขทะเบียน 3/2563],
ม.ป.ป., สำนักหอสมุดกลาง
มหาวิทยาลัยรามคำแหง.
บทกวีแห่งคำสอน: โสวัตกลอนสวด ศาสตร์และศิลป์จากสมุดไทย

โสวัตกลอนสวด เป็นวรรณกรรมไทยโบราณที่มีบันทึกในรูปแบบสมุดไทย และถือเป็นสมบัติทางวัฒนธรรมที่มีคุณค่า ซึ่งสะท้อนถึงความเชื่อทางศาสนา ประเพณี และความคิดของคนในสังคมไทยในอดีต เนื้อหาส่วนใหญ่ในโสวัตกลอนสวด เน้นการเผยแผ่ธรรมะและคติธรรมสู่ผู้ฟังผ่านบทกวีและคำสวดที่ถูกประพันธ์อย่างงดงาม ภาษาที่ใช้มีความละเมียดละไม เข้าใจง่าย จึงเหมาะสำหรับใช้ในการเรียนการสอนและการศึกษาศาสนธรรมในยุคก่อน

เรื่องโสวัตเป็นนิทานพื้นบ้าน ที่มีอีกชื่อว่า “โสวัตนางประทุม” เป็นนิทานที่มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา ดังปรากฏการอ้างถึงในสุบินกลอนสวด ในสมัยโบราณ การศึกษาของเด็กชายนิยมศึกษาจากวัด โดยเรียนจากพระ แรกเริ่มนั้นให้หัดอ่าน หัดเขียนพยัญชนะ สระ และตัวเลข ต่อมาจึงหัดประสมคำ ครูอาจารย์จะให้เริ่มหัดอ่านจากหนังสือประถม ก กา เป็นเบื้องต้น เมื่ออ่านเขียนประถม ก กา จนคล่องแคล่วแล้ว ครูจึงให้เริ่มฝึกอ่านเรื่อง สุบินกลอนสวด เป็นลำดับต่อไป (กรมศิลปากร, 2559, น. 3) นิทานเรื่องโสวัตนี้ มีการนำมาแต่งเป็นกลอนสวด มักเรียกกันว่า “โสวัตกลอนสวด” ถือเป็นชาดกนอกนิบาต เพราะในเรื่องระบุว่าเป็นพระชาติหนึ่งของพระโพธิสัตว์ (ภาษาไทย มหาวิทยาลัยรามคำแหง, 2564) นิทานไทยโบราณเรื่องนี้ เป็นที่รู้จักในสังคมไทยสมัยอยุธยาสืบมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ดังปรากฏหลักฐานในสมุดภาพหนังสือสวดสมัยอยุธยา สมบัติของวัดสุวรรณภูมิ จังหวัดสุพรรณบุรี สมุดภาพเล่มดังกล่าว มีจิตรกรรมเรื่องโสวัตประกอบอยู่ด้วย พิจารณาจากเทคนิคจิตรกรรมที่ปรากฏแล้ว สันนิษฐานว่าภาพเรื่องโสวัตในหนังสือสวดของวัดสุวรรณภูมิน่าจะเขียนขึ้นในสมัยอยุธยาตอนปลาย นอกจากจิตรกรรมในหนังสือสวดของวัดสุวรรณภูมิแล้ว ยังปรากฏภาพเรื่องโสวัตเขียนไว้บนตู้พระธรรมลายรดน้ำหลายหลังซึ่งเก็บรักษาไว้ ณ หอพระสมุดวชิรญาณ ตู้พระธรรมดังกล่าวมีทั้งที่เป็นฝีมือช่างสมัยอยุธยา สมัยธนบุรีและสมัยรัตนโกสินทร์ แสดงให้เห็นว่าเรื่องโสวัตเป็นที่รู้จักในสังคมไทยสืบเนื่องมานานนับร้อยปี (กรมศิลปากร, 2548, คำนำ)

สมุดไทยที่บันทึกโสวัตกลอนสวด เป็นการบันทึกโดยการเขียนลงบนกระดาษสาหรือกระดาษข่อย โดยใช้หมึกที่ทำจากวัสดุธรรมชาติ การจัดทำสมุดไทยในรูปแบบดังกล่าวช่วยให้เนื้อหาถูกเก็บรักษาได้ยาวนาน และการเขียนในลักษณะสมุดไทยทำให้สามารถพับเก็บได้ง่าย สะดวกต่อการพกพาและนำไปใช้ในพิธีการต่าง ๆ เนื้อหาของโสวัตกลอนสวดมักแบ่งออกเป็นบท ๆ เพื่อใช้สวดสอนหรือใช้ในพิธีสวดมนต์ โดยเน้นสอนคติธรรม เช่น ความรัก ความเมตตา ความกรุณา และความอดทน นอกจากนี้ยังแฝงไว้ด้วยการเตือนสติในการปฏิบัติตนในชีวิตประจำวันให้ถูกต้องตามหลักคำสอนของศาสนา

นักศึกษาสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ที่
คลิ๊กเพื่อเข้าสู่ระบบห้องสมุดอัตโนมัติ
หมายเหตุ. จาก สมุดไทย : บันทึกภูมิปัญญาและวัฒนธรรมสยาม (ปกหน้า), โดย กรมส่งเสริมวัฒนธรรม ; บรรณาธิการ, บุญเตือน ศรีวรพจน์, 2563, กลุ่มสงวนรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม สถาบันวัฒนธรรมศึกษา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม
หมายเหตุ. จาก ความรู้ด้านการซ่อมอนุรักษ์หนังสือสมุดไทย (ปกหน้า), โดย กรมศิลปากร สำนักหอสมุดแห่งชาติ, 2554, กรมศิลปากร

บรรณานุกรม

กรมศิลปากร. (2548). โสวัตกลอนสวด. วชิรญาณ. https://vajirayana.org/โสวัตกลอนสวด/อธิบาย-โสวัตกลอนสวด

กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม. (2559). สุบิน ก กา และ ศรีสวัสดิ์วัด. สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์.

กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2563). สมุดไทย: บันทึกภูมิปัญญาและวัฒนธรรมสยาม (บุญเตือน ศรีวรพจน์, บ.ก.). กลุ่มสงวนรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม สถาบันวัฒนธรรมศึกษา.

การุณ โรหิตรัตนะ และคณะ. (2554). ความรู้ด้านการซ่อมอนุรักษ์หนังสือสมุดไทย. สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร.

พระโสวัตกลอนสวด [สมุดไทย เลขทะเบียน 3/2563]. (ม.ป.ป.). สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง.

ภาษาไทย มหาวิทยาลัยรามคำแหง. (2564). โสวัตกลอนสวด (๑) [รูปภาพ]. Facebook. https://www.facebook.com/1786070958104479/photos/a.1787145604663681/4605325446179002

ขอความร่วมมือทุกท่านร่วมทำแบบประเมินความพึงพอใจ เพื่อนำผลที่ได้ไปปรับปรุงและพัฒนางานให้ตรงกับความต้องการของทุกท่านให้ได้มากที่สุด ขอบคุณครับ

We would appreciate your assistance in filling out the satisfaction survey, which is available in both Thai and English. The results will be utilized to enhance and expand our work to better serve everyone’s requirements. Click this link.