กีฬาพื้นเมืองของภาคใต้

ภาคใต้ มีลักษณะภูมิประเทศเป็นแผ่นดินยื่นแหลม มีทะเลขนาบทั้งสองด้าน ลักษณะภูมิอากาศมีฝนตกชุกนาน 5-6 เดือนต่อปี จึงเหมาะแก่การทำไร่ ทำสวน ทำนา เนื่องจากภาคใต้มีอาณาเขตติดต่อกับชนชาติพม่า รามัญ มลายู แขกสิงหล แขกชวา จึงเป็นแหล่งติดต่อค้าขาย แลกเปลี่ยน

วัฒนธรรมที่สำคัญอีกแห่งหนึ่ง แนวคิด ความเชื่อ ขนบธรรมเนียมประเพณี ค่านิยม งานเทศกาล งานรื่นเริง การเล่นเกมและกีฬาพื้นเมืองจึงมักผูกพันธ์กับภูเขา ต้นไม้ ทะเล ธรรมชาติ และชนชาติต่างๆ ที่หลากหลายของภาคใต้ เช่น

หมากขุม

หมากขุม ที่มา : http://www.prapayneethai.com

อุปกรณ์ :
1. รางหมากขุม
นิยมทำด้วยไม้นุ่น ไม้ทองหลาง ไม้ขนุน ทำเป็นรูปคล้ายเรือ ยาวประมาณ 90 เซนติเมตร สูงประมาณ 10 – 13 เซนติเมตร ด้านบนขุดเป็นหลุมกลมคล้ายหลุมขนมครกเท่ากันเรียงเป็น 2 แถว  และนิยมแถวละ 7 หลุม โดยหลุมมีเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 8 – 9 เซนติเมตร  ลึกประมาณ 4 – 5 เซนติเมตร ส่วนปลายรางทั้ง 2 ข้าง เรียก "แม่เริน (แม่เรือน) หัวแม่เริน หรือหัวเมือง" เป็นหลุมกลมหรือหลุมรูปสามเหลี่ยมก็ได้ แต่มีขนาดใหญ่พิเศษ มีเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 10 – 13 เซนติเมตร 
2. . หมาก หรือลูกหมากขุม นิยมใช้เมล็ดสวาด หรือเมล็ดสวด ซึ่งมีลักษณะกลมรีเปลือกแข็งเป็นสีเทาอ่อน มีขนาดพองาม เบา ทน และดูสะอาดตา หรืออาจใช้เมล็ดพืชอย่างอื่นที่มีขนาดและลักษณะใกล้เคียงกันก็ได้ เช่น เมล็ดมะขามสุก บางทีใช้ดินเหนียวปั้นเป็นลูกธนูแล้วตากแห้ง แต่ไม่นิยม เพราะ ไม่ทนและเปื้อนมือง่าย ปัจจุบันนิยมใช้ลูกแก้วแทน
วิธีการเล่น :
1. ผู้เล่น 2 คน นั่งคนละฝั่งของรางหมากขุมหันหน้าเข้าหากัน นำหมากมาใส่หลุมในแดนของตนทุกหลุมละ 7 เม็ด (ไม่ใส่หลุมแม่เริน)
2. การเริ่มเล่นจะให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเดินก่อน หรือเดินพร้อมกันก็ได้ ฝ่ายใดเดินตายก่อนจึงหยุด แล้วให้อีกฝ่ายเดินต่อจนตาย จากนั้นผลัดให้ฝ่ายที่ตายก่อนเดินต่อไป
3. การเดินหมากจะเริ่มจากหยิบหมากทั้งหมดในหลุมใดหลุมหนึ่งทางแดน หรือเมืองของตน (หลุมทางด้านตนเอง) เดินหรือวางหมากลงหลุมทีละเม็ดจากขวาไปซ้าย เมื่อผ่านหลุมแม่เรินของตน (อยู่ทางซ้ายมือ) เอาหมากขึ้นเริน (ลงหลุมแม่เรือน) ทุกครั้ง แล้วเดินเลยไปในแดนของฝ่ายตรงกันข้าม เดินไปเรื่อยๆ เมื่อถึงหลุมสุดท้ายของแดนตรงข้าม ก็เดินต่อในหลุมแรกของแดนตน (ไม่เดินหรือใส่ในหลุมแม่เรินของฝ่ายตรงข้าม ซึ่งอยู่ทางขวามือของตน) เดินไปเรื่อยๆ จนกว่าหมากจะหมด โดยมีกติกา ดังนี้

- ถ้าหมากเม็ดสุดท้ายตกลงหลุมที่มีหมากอยู่เดิม ให้เอาหมากทั้งหมดในหลุมนั้นเดินต่อไปได้
- ถ้าหมากเม็ดสุดท้ายตกตรงหลุมที่ไม่มีหมากเหลืออยู่เลย ถือว่าการเดิน "ตาย" ต้องหยุดทันที เปลี่ยนให้ฝ่ายตรงข้ามเดินต่อไป
- เมื่อผู้เดินหมากแต่ละฝ่ายเดินหมากจน "ตาย" ต้องตรวจดูว่าตายภายในแดนของตัวเองหรือไม่ ถ้าตายในแดนของตนเองตรงหลุมที่มีหมากอยู่ของฝ่ายตรงข้าม ผู้ตายจะได้ "กิน" หรือ "กินแทน" หมากในหลุมนั้นทั้งหมดของฝ่ายตรงข้ามทันที โดยนำหมากทั้งหมดนั้นไปใส่ในแม่เรินของฝ่ายตน แล้วจึงเปลี่ยนให้ฝ่ายตรงข้ามเดินต่อไป
- ถ้าหมากเม็ดสุดท้ายมาตกตรงแม่เรินของฝ่ายตนพอดี ผู้นั้นยัง "ไม่ตาย" มีสิทธิ์ได้เดินต่อ โดยเลือกหยิบหมากในหลุมใดหลุมหนึ่งในแดนของตนเองเพื่อเดินต่อไป (ห้ามหยิบหมากของแดนฝ่ายตรงกันข้าม)

หมาชิงมุม


หมาชิงมุม ที่มา : http://www.prapayneethai.com

อุปกรณ์ :
1. จำนวนผู้เล่น 5 คน หรือมากกว่าก็ได้
2. หลักจำนวน 4 ต้น
3. สถานที่นิยมเล่นในที่ร่ม ที่ไม่มีสิ่งกีดขวาง
วิธีการเล่น : หมาชิงมุม หรือหมาชิงเสา เป็นการเล่นของเด็ก มีวิธีเล่นคล้ายลิงชิงหลัก คือ มีผู้เล่น 5 คน และมีหลักปักไว้ 4 ต้น หรืออาจเขียนเครื่องหมายบนพื้น 4 ทิศ ให้อยู่ห่างกันเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส แต่เพื่อความสะดวกอาจใช้เสาศาลาพักร้อนหรือเสาของอาคารที่ไม่มีสิ่งกีดขวางก็ได้

ก่อนเริ่มเล่นจะต้องมีการเสี่ยงทายหาผู้เล่นเป็น "หมา" เริ่มเล่นโดยการให้คนที่เป็น "หมา" ยืนอยู่ตรงกลางของพื้นที่สี่เหลี่ยม แล้วคนอื่นๆ ก็เปลี่ยนที่กันยืน โดยการวิ่งจากมุมเดิมไปอยู่มุมอื่น (มุมไหนก็ได้) เป็นการแลกเปลี่ยนมุมกัน

ผู้ที่เล่นเป็นหมาต้องแย่งมุมใดมุมหนึ่งซึ่งยังไม่มีใครครอบครองให้ได้ ถ้าสำเร็จ ผู้ที่ไม่มีหลักครอบครองเปลี่ยนมาเล่นเป็นหมาแทน และเมื่อผู้เล่นสามารถเปลี่ยนมุมได้คนละ 5 หรือ 7 ครั้ง แล้วแต่จะตกลงกัน แล้วหมาไม่สามารถชิงมุมได้ ผู้เล่นทั้ง 4 คน จะช่วยกันหามหมาไปทิ้ง (ส่ง) ณ ที่ซึ่งห่างจากสถานที่เล่นพอสมควร และขณะที่หามอยู่นั้น ทุกคนต้องช่วยกันร้องเสียงหมาที่มีอาการเจ็บปวดไปด้วย เมื่อได้ที่แล้วทุกคน (ทั้ง 5 คน) ก็จะต้องวิ่งกลับไปชิงมุมที่ทำเอาไว้ หากใครชิงไม่ได้ก็ต้องเล่นเป็นหมาต่อไป เล่นอย่างนี้ไปเรื่อยๆ จนเลิก
โอกาสที่เล่น : หมาชิงมุมเป็นการเล่นของเด็ก โดยเล่นในเวลาที่ว่างๆ มีอุปกรณ์หรือ มีจำนวนมากพอสมควรพร้อมที่จะเล่นได้
คุณค่า/แนวคิด/สาระ
1. ทำให้เกิดความสนุกสนานมีความรัก และความสามัคคีในกลุ่มเพื่อน
2. เป็นการออกกำลังกายที่ด ีฝึกความว่องไวอีกอย่างหนึ่ง ใช้เวลาให้เกิดประโยชน์

อีฉุด


อีฉุด ที่มา : http://www.prapayneethai.com

อุปกรณ์ : -
วิธีการเล่น : ผู้เล่นตกลงกันว่าใครจะเป็นผู้เล่นก่อนหลัง โดยผู้เล่นมีลูกเกยคนละลูก หลังจากนั้นก็ขีดตารางเป็นช่องสี่เหลี่ยมจำนวน 6 ช่อง หรือเรียกว่า 6 เมือง โดยแบ่งเป็นซีกซ้าย 3 เมือง ซีกขวา 3 เมือง

การเริ่มเล่น ผู้เล่นคนที่ 1 เริ่มเล่นโดยการทอยลูกเกยลงไปในเขตเมืองที่ 1 แล้วกระโดดยืนเท้าเดียวในเมืองที่ 1 แล้วใช้ปลายเท้าฉุดลูกเกยให้ผ่านไปในเขตเมืองที่ 2, 3, 4, 5, 6 ตามลำดับ จากนั้นฉุดลูกเกยออกจากเขตเมืองที่ 6 ต่อไปผู้เล่นคนเดิมต้องทอยลูกเกยลงในเมืองที่ 2 แล้วกระโดดยืนเท้าเดียวในเมืองที่ 1 กระโดดต่อไปในเมืองที่ 2 หลังจากนั้นก็เล่นเหมือนเดิมไปเรื่อยๆ ทุกเมือง จนถึงเมืองที่ 6 เมื่อทอยลูกเกยและฉุดได้ครบทั้ง 6 เมืองแล้ว ให้ผู้เล่นกระโดดด้วยเท้าข้างเดียวจังหวะเดียวลงบนเมืองที่ 1 ถึงเมืองที่ 6 ตามลำดับ ห้ามกระโดดหลายครั้งมิฉะนั้นถือว่า ตาย ต้องให้คนอื่นๆ เล่นต่อ 

ถ้าเล่นครบท่านี้แล้วไม่ตาย ให้เล่นในท่าต่อไป คือ เอาลูกเกยวางบนหลังเท้าแล้วสาวเท้าลงในเมืองทั้ง 6 เมือง ตามลำดับ แต่เท้าหนึ่งลงในเมืองหนึ่งได้เพียงครั้งเดียว เช่น เท้าซ้ายเหยียบลงในเมืองที่ 1 เท้าขวาเหยียบลงในเมืองที่ 2 เท้าซ้ายเหยียบลงในเมืองที่ 3 สลับกันไปเช่นนี้ จนกว่าจะครบทุกเมือง โดยลูกเกยต้องไม่ตกจากหลังเท้า และเท้านั้นต้องไม่เหยียบเส้น 

ท่าต่อไปนั้นให้ผู้เล่นปิดตา เดินที่ละก้าวโดยไม่ต้องวางลูกเกยบนหลังเท้าขณะเดินขณะที่ก้าวเท้าลงในแต่ละเมือง ผู้เล่นนั้นต้องถามว่า "อู่ บอ" หมายความว่า เหยียบเส้นหรือไม่ ถ้าไม่เหยียบผู้เล่นคนอื่นๆ จะตอบว่า "บอ" ถ้าเหยียบเส้นตอบว่า "อู่"

เมื่อผู้เล่นที่ปิดตาเหยียบเส้นถือว่าตาย ต้องเปลี่ยนให้คนอื่นเล่นต่อไป ถ้าเล่นยังไม่ตายผู้เล่นนั้นมีสิทธิ์ในการจองเมือง โดยผู้เล่นนั้นต้องเดินเฉียงไปแบบสลับฟันปลาไปตามช่องต่างๆ ให้ลงเท้าได้เพียงเท้าเดียว เช่น ลงเท้าซ้ายในเมืองที่ 1 ลงเท้าขวาในเมืองที่ 3 และลงเท้าซ้ายในเมืองที่ 5 แล้วกระโดดสองเท้าลงในหัวกระโหลก กระโดดเท้าพร้อมกับหันหลัง และผู้เล่นโยนลูกเกยข้ามศีรษะของตนเอง ถ้าลูกเกยไปตกอยู่ในเมืองใดเมืองหนึ่ง เมืองนั้นจะเป็นของผู้เล่นทันที และผู้เล่นมีสิทธิ์ยืนสองเท้าในเมืองนั้นได้ เมื่อได้เมืองแล้วให้เล่นอย่างนั้นต่อไป จนกว่าจะตายจึงเปลี่ยนให้ผู้อื่นเล่นต่อ
โอกาสที่เล่น : สามารถเล่นได้ในทุกโอกาส และการเล่นอีฉุดนั้นเป็นการเล่นของเด็กที่นิยม กันมากในท้องถิ่นจังหวัดกระบี่
คุณค่า/ แนวคิด /สาระ : ก่อให้เกิดความสามัคคี ความรัก ความผูกพันกันในหมู่คณะ และเป็นการฝึกความสัมพันธ์ของร่างกายในส่วนต่างๆ ทั้ง มือ เท้า และสมอง ได้เป็นอย่างดี

ภาพประกอบ

หมากขุม. ค้นเมื่อ วันที่ 21 กันยายน 2552 , จาก http://www.prapayneethai.com/th/amusement/south/view.asp?id=0766
หมาชิงมุม. ค้นเมื่อ วันที่ 21 กันยายน 2552 , จาก http://www.prapayneethai.com/th/amusement/south/view.asp?id=0784
อีฉุด. ค้นเมื่อ วันที่ 21 กันยายน 2552 , จาก http://www.prapayneethai.com/th/amusement/south/view.asp?id=0758

รวบรวมข้อมูลโดย : เตือนจิต ทองแก้ว นักศึกษาช่วยงาน งานพัฒนาและจัดการสารสนเทศ ฝ่ายเทคโนโลยีสารสนเทศห้องสมุด

  สนเทศน่ารู้  ขึ้นด้านบน