สงกรานต์ในอาเซียน

https://www.flickr.com/photos/p_de_vries/ Songkran Festival in ASEAN (เทศกาลสงกรานต์ในอาเซียน)

เทศกาลหรือประเพณีไทย คือสิ่งดีงามซึ่งเราได้สืบทอดจากบรรพบุรุษต่อกันมาจนเป็นเอกลักษณ์ที่แสดงถึงความเชื่อ วิถีชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทย และในประเทศเพื่อนบ้าน เช่น พม่า ลาว กัมพูชา เวียดนาม ฯลฯ ก็จะมีวัฒนธรรม ความเชื่อที่เหมือนกันหรือคล้ายคลึงกันกับประเทศไทย แต่จะมีรายละเอียดของพิธีกรรมแตกต่างกันไป เช่น เทศกาลสงกรานต์ ลอยกระทง เป็นต้น

เทศกาลสงกรานต์ คือการเฉลิมฉลองวันขึ้นปีใหม่ ซึ่งเป็นประเพณีร่วมกันของชาวพุทธศาสนา และอาศัยอยู่ในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไม่ใช่แค่ประเพณีของประเทศไทยแห่งเดียวอย่างที่เราเข้าใจผิดกันมา โดยประเทศในเขตอาเซียนที่มีการจัดเทศกาลสงกรานต์เหมือนกัน ได้แก่ พม่า ลาว กัมพูชา

  • สงกรานต์พม่า
ภาพที่ 1 เทศกาล Thingyan ประเทศพม่า
ที่มา : Ian Kerr. (2548, เมษายน 15) จาก http://en.wikipedia.org/wiki/Thingyan

หรือเทศกาล ตะจังเหย่ตะเบงบะแวด่อ เรียกสั้นๆ ว่า “เหย่บะแวด่อ” (เหย่ แปลว่า “พิธีน้ำ” บะแวด่อ แปลว่า “เทศกาล”) จะอยู่ในช่วงสัปดาห์ที่ 2 ของเดือนเมษายน หรือที่เรียกกันว่าเดือน Takudela (เดือนแห่งการข้ามไปสู่ปีใหม่) ปัจจุบัน รัฐบาลพม่ากำหนดประเพณีสงกรานต์ให้ตรงกับวันที่ 13-17 เมษายนของทุกปี  ในวันปีใหม่นี้จะเริ่มต้นด้วยเทศกาล ธินจัน (Thingyan) เล่นน้ำตลอดทั้ง 5 วันก่อนวันขึ้นปีใหม่ เทศกาลสงกรานต์ของพม่านั้นเดิม มีเพียงการประพรมน้ำในขันเงิน และต่อมาเริ่มมีการสาดน้ำกันเมื่อประมาณปี ค.ศ. 1985 หรือประมาณต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งก็ได้ทวีความรุนแรงมากขึ้นจนรัฐบาลต้องออกกฎห้ามไม่ให้มีการสาดน้ำรุนแรง แต่ประชาชนก็ไม่ได้สนใจอะไรมาก เนื่องจากไม่ได้ถือสาเอาความกันในช่วงเทศกาลนี้ นอกจากนี้ยังถือว่าเป็นช่วงมงคลมีการทำบุญ เข้าวัดถือศีล ทรงน้ำพระพุทธรูปและพระเจดีย์ มีการรดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ บางครั้งอาจจะมีการเล่นพิเรนๆ เช่น เอาเขม่าก้นหม้อมาป้ายหน้ากัน มัดคนรวมกันแล้วให้เต้นระบำ

  • สงกรานต์ลาว
ภาพที่ 2 เทศกาลสงกรานต์ลาว
ที่มา : Njambi Ndiba. (2551, เมษายน 14) จาก https://www.flickr.com/photos/gakige

เทศกาลสงกรานต์ลาว จะจัดขึ้น 3 วัน วันแรกเรียกว่า “วันสังขารล่วง” เป็นวันทำความสะอาดบ้านเรือนเพื่อปัดเป่าสิ่งที่ไม่ดีออกไปและรับสิ่งใหม่เข้ามา วันที่สองเรียกว่า “วันเนา” วันแห่งครอบครัว มีญาติพี่น้องมารวมตัวกันเพื่อบายศรีสู่ขวัญให้ผู้ใหญ่ และวันสุดท้ายเรียกว่า “วันสังขารขึ้น” หรือวันปีใหม่ จะมีการบายศรีสู่ขวัญ อวยพรซึ่งกันและกัน รวมถึงมีการสรงน้ำพระ และการแห่นางสังขาร ซึ่งคือนางสงกรานต์ของลาว นอกจากนี้ยังมีการละเล่นอื่นๆ อีกด้วย เช่น เล่นสะบ้า เล่นงูกินหาง เป็นต้น

สำหรับเทศกาลสงกรานต์ของประเทศลาวที่โด่งดังนั้นก็คือเทศกาล สงกรานต์หลวงพะบาง ซึ่งในเมืองนี้ แต่ละปีจะมีนักท่องเที่ยวต่างชาติเดินทางกันมาเป็นจำนวนมาก

  • สงกรานต์กัมพูชา

เทศกาลสงกรานต์กัมพูชา คือวันขึ้นปีใหม่ของชาวกันพูชา เป็นประเพณีโบราณเรียกกันว่า “โจลชนัมทเมย” จะจัดขึ้นในช่วงต้นฤดูกาลเก็บเกี่ยว  ซึ่งแต่เดิมจัดตามจันทรคติ ต่อมาได้มีการเลื่อนไปจัดตามวันทางสุริยคติ ประมาณวันที่ 13 หรือ 14 เมษายน ปกติการเฉลิมฉลองปีใหม่ในเขมรนี้จะจัดขึ้น 3 วัน ในวันแรกเรียกว่า “วันมหาสงกรานต์ หรือวันปีใหม่” แต่ก่อนจะถึงวันปีใหม่ 3 วัน ทุกบ้านจะต้องจัดเตรียมอาหารและทำความสะอาดบ้านเรือน แต่งตัวด้วยดอกไม้และเครื่องหอม จัดโต๊ะบูชา สำหรับวันแรก ช่วงเช้าจะนำอาหารไปถวายพระ ช่วงเย็นจะมีการช่วยกันขนทรายเข้าวัด ช่วงหัวค่ำจะมีการช่วยกันก่อเจดีย์ทราย และเติมน้ำในตุ่มที่วัดให้เต็ม วันที่สอง คือ วันครอบครัว พ่อแม่ลูกและญาติพี่น้องจะมารวมตัวกัน อาจจะมีการให้ของขวัญกันเนื่องในวันขึ้นปีใหม่ด้วย ส่วนวันที่สาม คือ วันเริ่มต้นศกใหม่ หรือเป็นวันเปิดศักราชใหม่ ช่วงเช้าจะนิมนต์พระมาสวดให้พร นอกจากนั้นยังมีการสรงน้ำพระพุทธรูปโดยใช้น้ำอบมาชำระล้างพระพุทธรูป รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ และมีการละเล่นต่างๆ บริเวณวัด เช่น วิ่งกระสอบ เล่นลูกช่วง สะบ้า มอญซ่อนผ้า ฯลฯ

ภาพที่ 3 ชาวกัมพูชาเล่นวิ่งกระสอบในวันปีใหม่กัมพูชา
ที่มา : Chris Lewis. (2554, เมษายน 8) จาก https://www.flickr.com/photos/chrissam42/

นอกจากนี้ งานเทศกาลสงกรานต์ยังไม่ได้มีแค่เฉพาะในอาเซียนเท่านั้น ยังมีเทศกาล Wet monday ที่มีประเพณีการสาดน้ำเหมือนบ้านเราอีกด้วย แต่ผู้ชายจะสาดน้ำใส่ผู้หญิงอย่างเดียว ซึ่งเป็นประเพณีเก่าแก่ทางศาสนาคริสต์ที่จัดหลังวัน Easter และจัดขึ้นในแถบยุโรปกลาง เช่น โปแลนด์ เช็ค ยูเครน ฯลฯ

ภาพที่ 4 เทศกาล Wet Monday
ที่มา : Opusztaszer. (2552, เมษายน 23) จาก http://en.wikipedia.org/wiki/Wet_Monday

ปัจจุบันนี้ ถ้าเราพูดถึงเทศกาลสงกรานต์ เรามักจะนึกถึงสงกรานต์ของไทยเรา จนเราเข้าใจผิดคิดว่าเป็นประเพณีของประเทศไทย เราอย่าลืมว่า เทศกาลสงกรานต์เป็นประเพณีร่วมในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มันไม่ได้สำคัญว่าเป็นของใคร แต่เราควรตระหนักว่าวันสงกรานต์นั้นมีความสำคัญอย่างไรมากกว่า

—————————————————————————————————————————————————————–

บรรณานุกรม

ธวัลกร ฉัตราธรรม. (2554). วันสำคัญในรอบ 1 ปีที่คนไทยต้องรู้. กรุงเทพฯ: แพรธรรม สำนักพิมพ์.

สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ร่วมกับ กรมสารนิเทศ กระทรวงการต่างประเทศ. (2539). สงกรานต์ใน 5 ประเทศ:การเปรียบเทียบทางวัฒนธรรม. เชียงใหม่: บริษัท มิ่งเมืองนวรัตน์ จำกัด.

ผกามาศ ใจฉลาด. (2556). ‘สงกรานต์’ สายน้ำแห่งอาเซียน. ค้นเมื่อ 25 สิงหาคม 2557, จาก http://ewt.prd.go.th/ewt/aseanthai

ภาพประกอบ

ชัยธัช สมมุติสกุล. (2557, สิงหาคม 28). โลโก้เทศกาลสงกรานต์ in ASEAN. ดัดแปลงจาก Patrickdevries2003. (2555, เมษายน 14). Happy Songkran Everyone!. ค้นเมื่อ 26 สิงหาคม 2557, จาก https://www.flickr.com/photos/p_de_vries

ภาพที่ 1 เทศกาล Thingyan ประเทศพม่า

Ian Kerr. (2548, เมษายน 15). Thingyan Taunggyi. ค้นเมื่อ 28 สิงหาคม 2557, จาก http://en.wikipedia.org/wiki/Thingyan

ภาพที่ 2 เทศกาลสงกรานต์ลาว

Njambi Ndiba. (2551, เมษายน 14). Laos. ค้นเมื่อ 28 สิงหาคม 2557, จาก https://www.flickr.com/photos/gakige

ภาพที่ 3 ชาวกัมพูชาเล่นวิ่งกระสอบในวันปีใหม่กัมพูชา

Chris Lewis. (2554, เมษายน 8). PEPY New Year Party. ค้นเมื่อ 28 สิงหาคม 2557, จาก https://www.flickr.com/photos/chrissam42

ภาพที่ 4 เทศกาล Wet Monday

Opusztaszer. (2552, เมษายน 23). Húsvét. ค้นเมื่อ 28 สิงหาคม 2557, จาก http://en.wikipedia.org/wiki/Wet_Monday

 

เรียบเรียงโดย ชัยธัช สมมุติสกุล นักศึกษาฝึกงาน ภาควิชาสารสนเทศศาสตร์และบรรณารักษศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์มหาวิทยาลัยรามคำแหง ภาคการศึกษาที่ 1/2557